بررسى دقيق نهضتهاى اصلاحى دورهء اسلام و تحليل علمى آنها بسيار مفيد و حياتى است . اميدوارم افراد شايسته‌اى چنين توفيقى بيابند و نتيجهء بررسى و تحقيقات خود را در اختيار علاقه‌مندان قرار دهند . بديهى است كه جنبشهايى كه داعيهء اصلاح داشته‌اند ، يكسان نبوده‌اند . برخى داعيهء اصلاح داشته و واقعاً هم مصلح بوده‌اند . برخى برعكس ، اصلاح را بهانه قرار داده و افساد كرده‌اند . برخى ديگر در آغاز جنبهء اصلاحى داشته و سرانجام از مسير اصلاحى منحرف شده‌اند . قيامهاى علويين در دورهء اموى و عباسى غالباً قيامهاى اصلاحى بوده است . برعكس ، جنبش بابك خرّمدين و چند جنبش ديگر از اين قبيل آنقدر آلوده و پليد بود كه براى جهان اسلام نتيجهء معكوس داد ، يعنى از تنفر مردم و خشم مردم نسبت به دستگاه جور خلفاى عباسى - كه اين نهضتها عليه آن به پا شده بود - كاست . شايد علت اصلى دوام نسبى حكومت عباسيان قيامهاى امثال بابك بود . در حقيقت اين قيامها را بايد شانس حكومت عباسى به شمار آورد . قيام شعوبيه در آغاز ، ماهيت اصلاحى داشت زيرا عليه تبعيض اموى بود و با شعار : يا ايُّهَا النّاسُ انّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ انْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا انَّ اكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ اتْقيكُمْ « 1 » . آغاز شد . شعوبيه چون عليه تبعيض قيام كرده بودند « اهل التسويه » خوانده شدند و چون آيهء كريمهء فوق را شعار خود قرار داده بودند « شعوبيه » ناميده شدند . اما متأسفانه خود شعوبيه در همان مسير انحرافى افتادند كه عليه آن به پا خاسته بودند يعنى مسير افكار و احساسات نژادپرستانه و قوميت گرايانه ، و به همين دليل تنفر عناصر مؤمن حقيقتجو و عدالتخواه اسلامى را عليه خود برانگيختند . در حقيقت ، انحراف شعوبيه از مسير اصلاحى اوّلى را نيز بايد به حساب شانس عباسيان گذاشت ، و شايد خود عباسيان دست داشتند در اينكه ايرانيان را از شاهراه شعارهاى عدالتخواهانهء اسلامى به بيراههء شعارهاى نژادپرستانهء ايرانى منحرف سازند . حمايت شديد خلفاى عباسى از شعوبيان افراطى كه در تاريخ به وضوح

--> ( 1 ) . حجرات / 13 .